Bharat vs India : देशाची ओळख INDIA की भारत ?

Bharat vs India: one nation, two names – नुकतेच जी-२० च्या डिनरचे अधिकृत निमंत्रण देण्यात आले होते, त्यात नेहमीच्या ‘इंडियाचे राष्ट्रपती’ ऐवजी ‘भारताचे राष्ट्रपती’ आयोजित केले जातात, असे नमूद करण्यात आले होते.

राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी G20 सदस्य राष्ट्रांना दिलेल्या निमंत्रण पत्रिकेवर भारताच्या राष्ट्रपतींचा उल्लेख “President of India” असा न करता,

“President of Bharat” असा करण्यात आला असून केंद्र सरकारने 18 ते 22 सप्टेंबर दरम्यान संसदेचे 5 दिवसांचे विशेष अधिवेशन बोलावले आहे.

त्यामुळे या अधिवेशनात मोदी सरकार “इंडिया” हा शब्द राज्यघटनेतून हटवणार असल्याची चर्चा सुरू झाली आहे.

Bharat vs India : मोदी सरकार “इंडिया” हा शब्द राज्यघटनेतून हटवणार असल्याची चर्चा सुरू झाली आहे. Bharat vs India: one nation, two names
Bharat vs India : देशाची ओळख INDIA की भारत ?

Bharat and India Difference :

भारत’चा वापर :

राज्यघटनेच्या अनुच्छेद १ मध्ये दोन नावांचा परस्पर वापर करण्यात आला आहे: “इंडिया, म्हणजे भारत, राज्यांचे संघराज्य असेल.”

भारतीय राज्यघटनेतील भाग 1 मधील कलम 1 ते 4 हे संघ व त्याचे क्षेत्र यांच्याशी संबंधित आहेत.

रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया आणि भारतीय रेल्वे सारख्या अनेक नावांमध्ये आधीपासूनच “भारतीय” असलेले हिंदी व्हेरिएंट आहेत.

कलम 1 मध्ये संघराज्य या शब्दाचा उल्लेख न करता ‘इंडिया म्हणजेच भारत हा राज्यांचा संघ असेल’ असे म्हटले आहे.

या तरतुदीमध्ये देशाचे नाव आणि राज्यव्यवस्थेची प्रणाली हे दोन विषय नमूद करण् आले आहेत.

आपल्या देशाचे नाव काय असावे, याबाबत घटना समितीत एकमत होत नव्हते.

काही सदस्यांनी भारत हे पारंपारिक नाव सुचविले तर काहींनी इंडिया हे आधुनिक नाव सुचविले.

घटना समितीने संयुक्तपणे दोन्ही नावे स्वीकारली ( इंडिया म्हणजेच भारत).

Bharat vs Hindustan vs India :

आजचा भारत/इंडिया दर्शविणाऱ्या नावांचा इतिहास :

“भारत”, “भारता” किंवा “भारतवर्ष” या शब्दांची मुळे पुराण साहित्यात आणि महाभारतात सापडतात.

पुराणांमध्ये भारताचे वर्णन “दक्षिणेकडील समुद्र आणि उत्तरेकडील बर्फाचे निवासस्थान यांच्यामधील भूमी” असे केले आहे.

तसेच ऋग्वेदकालीन भरत राजाच्या नावावरून देखील आपल्या देशाचे नाव ‘भारत’ झाले आहे.

भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनीदेखील ऋग्वेदातील भरत राजाचा संदर्भ देताना देशाचे नाव ‘भारत’ असावे यासाठी आग्रह धरला होता.

हिंदुस्तान नावाचा इतिहास :

हिंदुस्तान हे नाव ‘हिंदू’ किंवा संस्कृतमधील सिंधू (Indus) चे पर्शियन भाषेतील संज्ञानात्मक रूप आहे असे मानले जाते.

मुघलांच्या सुरुवातीच्या काळात (16वे शतक), संपूर्ण सिंधू-गंगेच्या मैदानाचे वर्णन करण्यासाठी ‘हिंदुस्थान’ हे नाव वापरले जात असे.

अठराव्या शतकाच्या मध्यापासून ते उत्तरार्धात, हिंदुस्थानमध्ये बहुतेकदा मुघल सम्राटाच्या प्रदेशाचा संदर्भ दिला जातो. त्यात दक्षिण आशियाचा बराचसा भाग समाविष्ट होता.

इंडिया नावाचा इतिहास :

अचेमेनिड्सकडून ‘हिंद’ चे ज्ञान घेतलेल्या ग्रीक लोकांनी ‘सिंधू’ (Indus) असे नाव लिप्यंतरित केले.

ख्रिस्तपूर्व तिसऱ्या शतकात मॅसेडोनियन राजा अलेक्झांडरने भारतावर आक्रमण केले तोपर्यंत ‘इंडिया’ची ओळख सिंधूच्या पलीकडे असलेला प्रदेश अशी होती.

18 व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून, ब्रिटिश नकाशांमध्ये ‘इंडिया’ हे नाव अधिकाधिक वापरण्यास सुरुवात झाली आणि ‘हिंदुस्थान’ या नावाचा वापर कमी होत गेला.

प्राचीन इतिहासातील ग्रीक-रोमन संघटना, सिंधू (Indus) नदीखोऱ्यातील लोकांचा युरोपातील प्रदीर्घ इतिहास

“सर्वे ऑफ इंडिया” सारख्या वैज्ञानिक आणि नोकरशहा संस्थांनी त्याचा केलेला अवलंब यावरून भारताला “इंडिया” हे नाव प्राप्त झाल्याचे मानले जाते.

“भारत” ते “india” चा इतिहास :

पुराणवाङ्मय :

“भारत”, “भरत” किंवा “भारतवर्ष” यांची मुळे पुराणसाहित्यात आणि महाकाव्य महाभारतात सापडतात.

पुराणांमध्ये भरताचे वर्णन “दक्षिणेतील समुद्र आणि उत्तरेला बर्फाचे निवासस्थान” दरम्यानची भूमी म्हणून केले आहे.

एका राजाचे नाव :Bharat vs India

भरत हे आख्यायिकेच्या प्राचीन राजाचे नाव आहे जो भरतांच्या ऋग्वैदिक जमातीचा पूर्वज होता आणि विस्ताराने उपखंडातील सर्व लोकांचा पूर्वज होता.Bharat vs India

धार्मिक आणि सामाजिक-सांस्कृतिक अस्तित्व :

समाजशास्त्रज्ञ कॅथरीन क्लेमेंटिन-ओझा यांनी भरताचे स्पष्टीकरण राजकीय किंवा भौगोलिक अस्तित्वाऐवजी धार्मिक आणि सामाजिक-सांस्कृतिक अस्तित्व या अर्थाने केले.

‘भरत’ म्हणजे ‘ब्राह्मणी समाजव्यवस्था अस्तित्वात असलेला अतिप्रादेशिक आणि उपखंडीय प्रदेश’.

ब्रिटिश भारत :

अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून ब्रिटिश नकाशांमध्ये ‘भारत’ हे नाव वापरले जाऊ लागले आणि ‘हिंदुस्थान’चा संपूर्ण दक्षिण आशियाशी असलेला संबंध तुटू लागला.

भारत या शब्दाच्या आकर्षणाचा एक भाग कदाचित त्याच्या ग्रेको-रोमन संघटना

युरोपमधील वापराचा प्रदीर्घ इतिहास आणि सर्व्हे ऑफ इंडियासारख्या वैज्ञानिक आणि नोकरशाही संस्थांनी त्याचा स्वीकार केला असावा.

संविधान निर्मिती :

नेहरूंनी आपल्या ‘डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया’मध्ये ‘इंडिया’, ‘भारत’ आणि ‘हिंदुस्थान’ यांचा उल्लेख केला होता.

पण राज्यघटनेत भारताचे नाव देण्याचा प्रश्न निर्माण झाला तेव्हा ‘हिंदुस्थान’ वगळण्यात आला आणि ‘भारत’ आणि ‘भारत’ हे दोन्ही कायम ठेवण्यात आले.

देशाच्या नावावरून संविधान सभेत झालेली चर्चा :

राज्यघटनेच्या कलम 1 वरील चर्चेला 17 नोव्हेंबर, 1948 रोजी सुरुवात झाली. मात्र संविधान सभेचे सदस्य गोविंद वल्लभ पंत यांच्या सल्ल्यानुसार ही चर्चा पुढे ढकलण्यात आली.

17 सप्टेंबर, 1949 रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी राज्यघटनेची अंतिम आवृत्ती संविधान सभेसमोर सादर केली.

यामध्ये देशाच्या नावासाठी ‘इंडिया’ आणि ‘भारत’ या दोन्ही नावांचा समावेश करण्यात आला होता.

संविधान सभेच्या काही सदस्यांनी याला विरोध करताना ‘इंडिया’ हे नाव इंग्रज राज्यकर्त्यांच्या वसाहतीचे प्रतीक असल्याचे मत व्यक्त केले.

जबलपूरचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या सेठ गोविंद दास यांनी ‘इंडिया’ ऐवजी ‘भारत’ हे नाव स्वीकारण्याचा प्रस्ताव सादर केला.

परंतु इंग्रजी भाषेत ‘भारत’ या शब्दासाठी ‘इंडिया’ या शब्दाचा वापर करण्याचा सल्लादेखील त्यांनी दिला.

हरी विष्णू कामत यांनी आयर्लंडच्या राज्यघटनेचा दाखला देताना असा युक्तिवाद केला की ‘इंडिया’ हे ‘भारत’ या शब्दाचेच भाषांतर आहे.

कामत यांनी संविधान सभेच्या सदस्यांना संबोधित करताना सांगितले की आयर्लंड हा देश जगातील मोजक्या आधुनिक देशांपैकी एक असून या देशाने स्वातंत्र्यानंतर आपल्या नावात बदल केला आहे.

तसेच यासाठीची तरतूद आयर्लंडच्या राज्यघटनेच्या कलम 4 मध्ये करण्यात आली आहे. आयर्लंडच्या घटनेत देशाचे नाव आयर (Eire) असे असून इंग्रजीत त्यासाठी ‘आयर्लंड’ हा शब्द वापरला जातो.

हरगोविंद पंत यांनी देशाचे नाव सुचविताना असा युक्तिवाद केला की उत्तर भारतीय लोकांच्या मते आपल्या देशाचे नाव ‘भारतवर्ष’ असे असावे.

इंडिया हे नाव इंग्रजी भाषेतील असून याविषयी आपल्या देशवासीयांना आत्मीयता वाटणार नाही.

‘भारत’ किंवा इंडिया यावर विविध तर्कवितर्क :

संविधान सभा :

वसाहतवादी भूतकाळाची आठवण करून देणाऱ्या ‘इंडिया’च्या वापराविरोधात संविधान सभेच्या अनेक सदस्यांनी आपली मते मांडली.

‘इंग्रजी भाषेत’ भारत हा भारताला पर्याय आहे, हे अधोरेखित करण्याची मागणीही अनेक सदस्यांनी केली होती.

‘इंडिया’ हा शब्द केवळ भारताचा अनुवाद आहे, असा युक्तिवाद विधानसभेतील अनेक सदस्यांनी केला.

‘इंडिया’ऐवजी ‘भारत’ निवडणे :

संमेलनात ‘भारत, म्हणजे भारत’ या शब्दाऐवजी ‘भारत म्हणून ओळखला जाणारा भारत’ हा शब्द लावायला हवा होता, असेही टीकाकारांचे मत आहे.

इतिहासकार आणि भाषाशास्त्रज्ञ :

इतिहासकार आणि भाषाशास्त्रज्ञांनी या देशाच्या नावाचा, विशेषत: भारत या नावाचा उगम या विषयात खोलवर शोध घेतला आहे. भारत या नावाच्या उत्पत्तीबद्दल या सर्वांचे एकमत नाही.

काहींनी “भारत” किंवा “भारतवर्ष” किंवा “भारतभूमी” ही संभाव्य नावे सुचवली जी शास्त्रांमधून घेतली गेली आहेत.

अलीकडच्या बदलांविषयीची मते :

जोपर्यंत याच्या विरुद्ध कोणताही हेतू स्पष्ट होत नाही, तोपर्यंत पारिभाषिक संज्ञा हा केवळ शब्दार्थाचा प्रश्न आहे.

भारताचे राष्ट्रपती या नात्याने निमंत्रण पाठवण्यात काहीच गैर नाही, असे एका घटनातज्ज्ञाने सांगितले.

मात्र, इंग्रजी भाषेचा वापर बंद करण्याच्या दिशेने टाकलेले पहिले पाऊल म्हणून याकडे पाहू नये.

जागतिक उदाहरणे:

काहींच्या मते श्रीलंकेने सिलोन हे नाव फार पूर्वीच टाळले होते, पण आक्रमकांनी सोडलेल्या नावाला आपण चिकटून राहतो.

“BHARAT” शब्दाच्या समर्थनार्थ युक्तिवाद :

“भारत” हा शब्द राष्ट्रीय अभिमान आणि अस्मितेच्या भावनेवर भर देतो तसेच भारताला त्याच्या वसाहतवादी भूतकाळापासून वेगळे करतो ज्याकाळात देशाला “इंडिया” असे संबोधले जात असे.

भारत हा शब्द वापरण्याचे समर्थन करणाऱ्या व्यक्ती असा युक्तिवाद करतात की “भारत” हे नाव प्राचीन भारतीय सभ्यतेचा आढावा घेत ,

खोल ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्व अधोरेखित करत असून भारताच्या समृद्ध वारसा आणि परंपरांशी जोडण्याचा एक मार्ग म्हणून याकडे पाहिले जाईल.

“भारत” शब्दाच्या विरोधातील युक्तिवाद :

संविधानाच्या कलम 348 (1) मध्ये असे नमूद केले आहे की संसदेने कायदा संमत करेपर्यंत सर्वोच्च न्यायालय आणि प्रत्येक उच्च न्यायालयातील सर्व कार्यवाही इंग्रजी भाषेत होईल.

देशाचे नाव बदलण्यासाठी कलम 368 अंतर्गत घटनादुरुस्ती आवश्यक आहे.

कायदा आणि न्यायविषयक संसदीय स्थायी समितीच्या माजी अध्यक्षांनी असे नमूद केले की, जर सरकारने कोणतीही एक संज्ञा वापरण्याचा आग्रह धरला असेल किंवा

एखादी विशिष्ट संज्ञा काढून टाकायची असेल तर त्यासाठी घटना दुरुस्तीची आवश्यकता असेल.

आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख निर्माण होण्यासाठी “भारत” या नावाला अनेक वर्षांचा कालावधी लागू शकतो.

परंतु “इंडिया” हे नाव कायम ठेवल्यास आंतरराष्ट्रीय दळणवळण आणि परराष्ट्र संबंध अधिक सोपे होतील.

“भारत” हा शब्द अधिक संघीय आणि राज्य-केंद्रित दृष्टीकोन दर्शवित असून “इंडिया” शब्द राष्ट्राच्या एकतेवर जोर देतो.

Bharat आणि India ही नावे एकमेकांच्या बदल्यात वापरली जाऊ शकतात का ?

भारतीय राज्यघटनेच्या भाग 1 मधील कलम 1 अंतर्गत “इंडिया म्हणजेच भारत” असे आपल्या देशाचे वर्णन करण्यात आले आहे.

त्यामुळे भारत आणि इंडिया ही नावे एकमेकांच्या बदल्यात वापरता येणार नाहीत.

देशाचे नाव बदलावयाचे असल्यास राज्यघटनेच्या कलम 368 अंतर्गत कलम 1 मध्ये दुरुस्ती करावी लागेल.

देशाचे नाव बदलण्याचा अधिकार कोणाला आहे ?

इंडिया म्हणजेच भारत हे आपल्या देशाचे अधिकृत नाव आहे. या नावात बदल करण्यासाठी घटनादुरुस्ती गरजेची आहे.

ही घटनादुरुस्ती करताना संसदेच्या दोन्ही सभागृहांनी घटनादुरुस्ती विधेयक विशेष बहुमताने पारित करणे आवश्यक आहे.

देशाचे नाव बदलल्यामुळे संविधानाच्या मूलभूत संरचना सिद्धांताला कोणताही धक्का लागत नाही, ही महत्वाची बाब लक्षात घेणे गरजेचे आहे.

सर्वोच्च न्यायालयाचे मत :

२०२० मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने राज्यघटनेतून ‘भारत’ काढून टाकण्याची आणि केवळ भारत कायम ठेवण्याची मागणी करणारी जनहित याचिका फेटाळून लावली होती.

सर्वोच्च न्यायालयाने म्हटले आहे की, ‘संविधानातच भारताला भारत म्हटले आहे.

सरन्यायाधीशांनी दोन नावांपैकी एक निवडण्याचा व्यक्तीचा अधिकार कायम ठेवला.

पुढचा मार्ग :

‘भारत’ हे देशाचे अधिकृत नाव करण्याचा निर्णय सरकार घेऊ शकते.

मात्र, त्यांना राज्यघटनेच्या कलम १ मध्ये सुधारणा करणारे विधेयक संसदेत मांडावे लागणार आहे.

भारताला ‘भारत’ म्हणण्यास घटनात्मक आक्षेप नसला तरी अगणित ब्रँड व्हॅल्यू असलेला ‘इंडिया’ पूर्णपणे काढून टाकणे व्यर्थ आहे.

PradhanMantri Jan Dhan Yojana

MPSC Radio Channel 

Leave a Comment